Bargu dahkkis rámiida

Mii lea stuorraservodat?

Buohkat geat ásset muhtin riikkas dahje viiddis guovllus, leat miellahtut stuorraservvodagas. Dan mii gohčodit Norgga servodahkan ja Sámi servodahkan. Stuorraservvodaga miellahtuin lea juoga oktasaš. Sii ellet ovttas seammá guovllus dahje riikkas, ja sis leat oktasaš njuolggadusat mat muitalit mo heive láhttet guđet guimmiin.

Stuorraservodat fuolaha daid stuorra bargguid maid mii bearrášis dahje lagašservvodagas eat nagot oktto doaimmahit. Dakkár barggut leat earrat eará geainnuid ráhkadit, olmuid dearvvášvuoda ja sihkkarvuoda gozihit, doabbariid meannudit ja vuoddóoahpu fállet álbmogii sihke sámegillii ja dárogillii. Muhtimin olmoot fárrejit ja ásaiduvvet eará guovlluide Sámis dahje Norggas. Stuorraservodat galgá fállet seammá bávlvalusaid beroškeahhtá gosa olmoot fárrejit.

Suodjalus

Politiija barggut

Sii geat bargget politiijan, galget geahččat bearrái ahte ornet bissu doppe gos ollu olbmot leat čoahkis. Dat sáhttet leat ávvudoalut, festiválat, riemut, valástallamat dahje miellacájeheamit. Politiija galgá maid geahččat bearrái ahte olbmot čuvvot johtalusnjuolggadusaid.

Sii bissehit biilavuddjiid ja isket sih-ke biillaid teknihkalaš beliid ja olb-muid. Politiijat sáhkasit ollu ja dávjá mánáiguin ja nuoraiguin. Dan sii dah-ket vai nuorat eai nu álkit seaguhuvvo lobihisvuodaide. Politiijat galget maid dutkat lobihisvuodaid mat leat dahk-kon ja gádjunbargguid jodi hit.

miellacájeheamit ollugat čoahkkanit čájehit maid sii oaivvildit muhtin áššis. Dávjá sis leat pláhkáhat ja čurvot cealkámušaid.

Politiijat sáhkasit dávjá mánáiguin.

Buollin- ja suodjalusdoaimmahat

Buollin- ja suodjalusdoaimmahat gal-gá čáskadit jos ášodat dahje huks e-hus buollá. Dasa lassin galgá suddjet gieldda/suohkana álbmoga ja ealliid lihkuhisvuodain nu mo stuorra dulv-viin ja eará luondduroasuin. Buollin-čáskadanbiillas galget leat visot ávdna-sat ja suodjalusat maid suodjaleaddjit dáhbbašit. Sii galget oahppat ja hárjánit dávkkár váraláš barggu máhttit čoavdit. Buollin- ja suodjalusdoaimmahat galgá maid skuvlaho-ppiid ja earáid oahpahit mo geavahit buollinčáskadanreaiduid ja mo sii galget eastadit buollimis.

luondduroasuin issoras dáhpáhusaid mat luonddus gevet, omd. badjel-meare dulvi, uđas, eanandoarggástus, buollášat, goikkádagat, garra orkánat mat gaikkodit ja billistit

buollinčáskadanreaiduid ávnnas maid dábbaša go áigu buollima čáskadit, omd. bulvarapparáhta ja dihto biktasat mat girdet dola

Buollinčáskadeaddji čáskadeamen buollima.

Suodjalus

Norggas lea suodjalus mii galgá suodjalit riikka jos eará riikkat dahje vásálašččat áitet fallehit guovllu id mat leat Norgga riikkarájiid siskkobealde. Suodjalus gozihá ahte Norgga ja Sámi álbmot galgá sáhttit oadjebas dilis orrut ja eallit. Dat lea deháláš bargu ja dása dá rbbášuvvojit ollu olbmot ja fievrut dego girdi t, skiippat, ja eará ávdnasat dego erenoamáš vearjjut, IT-reaidduit ja biktasat. Sii galget ollu há rjehallat ja leat gárvá sát doaibmagoahtit jos dá r bu. Sii geat bargget suodjalusas, sáhttet bargat máŋggalágán rollain suodjalusas. Muhtimat bargget goahkkan, ja earát fas vákšun dahje soalddáhin. Stuorraservodat vuordá ahte suodjaleaddjit dovdet iežaset rolla servodagas, ja ahte sii doibmet iežaset rollas nu mo njulggadusat muitalit.

Suodjaleaddjit hárjehallamin.

Mis báhcet beaivválaččat ávdnasat, garat, borramušat ja skoaddásat maid eat dárbbaš dahje mat guohcagit. Dat leat doabbarat, ja daid mii báhkestit doapparlihttái. Leat go smiehttan gosa doabbarat šaddet? Doapparbiila gurrre doapparlihti juohke vahkus. Sii devdet guorbmebiilla doabbariiguin, ja gurrejit dan doapparduvdnái maid eiseválddit leat ásahan ja dohkkehan dohkálaš doapparbáikin. Doapparbáikkis barget ollu olbmot. Muhtimat váldet vuostá buot doabbariid ja earát fas vudjet stuorra mašiinnain ja dulbmet doabbariid. Muhtin doabbariid ii leat lohpi báhkestit doapparduvdnái. Dain sáhttet leat váralaš ávdnasat mat bilidit luonddu. Dákár doabbariin fertet vuos váldit eret dan váralaš ávdnasa ja dan fierte meannudit sierraláhkái vai ii bilit luonddu.

Doabbariid maid ii sáhte oddasit geavahit, sáhtta boaldt stuorra oapmaniin. Lieggasiin mii das šaddá, sáhtta fas ligget ollu dáluid.

Muhtin doabbariid sáhttá ođđasit geavahit

Doapparhivvodat lea menddo sakka sturron manjmuvš áiggiid. Ii leat šat sadji vurket buot doabbariid. Eiseválddit leat ásahan doaimmaid mat galget unnidit doapparhivvudaga. Dál leat ásahuvvon báikkit gosa olbmot sáhttet bidjat guoros skoaddasiid. Alumiidna, bábir, plastihkka, glássa dahje láse ja ollu eará ávdnasat sáhttet šaddat ođđa ávnnasin fas. Borramušbázahusat eanaluvvet, ja eai leat vahágin lundui. Dán lágkai mii sáhttit hehttet doapparhivvodaga šaddamis, ja muhtin ávdnasat šaddet ođđa ávnnasin.

Doapparsirren. Muhtin doabbariid sáhttá geavahit ođđasit.

Báhparis sáhttá ráhkadit ođđa báhpára.

Leat iešgudetlágan barggut dearvvašvuoda suorggis. Jos dearvvašvuodabargit galget iežaset rollas doaimmat bures, de sii galget máhttit sihke sámegiela ja dárogiela bures vai olles riikka álbmogii lea buorre dearvvašvuodafáálaldat.

Dearvvašvuodatdivššár

Dearvvašvuodatdivššáris lea divššodat gieldda dahje suohkana dearvvašvuodaguovddažis. Dopppe son váldá vuostá buot mánáid geat eai leat vel skuvlii álgan. Dearvvašvuodatdivššár fitná muhtimin skuvllas maid. Son galgá geahččat bearrái ahte buot mánáin leat muttágis oaiddnu, gullu, allodat ja deaddu. Dasa lassin son galgá boahkuhit buot oahppiid, nu ahte sii eai oaččo váralaš dávddaid. Son galgá maid oahpahit mánáid mo rupmaša dikšut, maid borrat ja mo gárvodit ja lihkadit. Muhtimin son hálešta mánáiguin ja nuoraiguin dovdduid birra. Buot dát lea nuvtá.

Dearvvašvuodatdivššár boahkuha buot mánáid, vai sidjii-de eai bastte váralaš njoammudávddat.

Doavttir

Muhtimin mii buohccát dahje bávččagit nu garrasit ahte dárbbašit doaktáris veahki dearvvasmuvvat. Dalle ferte mánnat doaktára lusa. Son iská ja dutká. Jos son ii gávnnat mii lea váttuid, de son sáddet min viidáseappot doaktáriidda geat dihtet ollu dan báhčasa birra. Doavtteráiggi ovddas ferte máksit. Mánáide vuollil čieža jagi lea nuvtá.

Buohccेवiesu

Jos doavttir ii sáhte dikšut buohcci nu ahte dearvvasmuvvá, de ferte buohccievissui. Buohccebiila boahtá de viežžat su, ja doalvu buohccievissui.

Buohcceviesus barget ollu dearvvaš-vuodabargit iešguđet ossodagain. Muhtimat barget riegádahttinossodagas, earát fas mánáidossodagas ja fas earát vuostáiváldimis. Gávdnojit máŋga dákkár ossodaga iešgudet buohccieviesus. Doppe barget doaktárat ja eará bargit geat dihtet ollu iešgudet dávddaid dahje rumášlahtuid birra.

Doavttir ságasteamen pasieanttain.

Hámmárfeasta buohccievissu.

Bátnedoavttir

Buot mánat galget golmma jagi rájes juohke jagi fitnat bátnedoaktára luhte iskammin bániid. Bátnedoavttir iská ja divvu bániid ráiggiid. Dasa lassin son oahpaha mánáide ja váhneniidda mo sii galget bániid dikšut vai dat bistet guhka. Bátnedoavtterbálvalus lea nuvttá dassá go deavddát 18 jagi.

Bátnedoavttir.

Einar lea buohccebiilavuoddji.

Buohccebiillas leat ollu dávvirat mat dárbbasuvvojit heakka gádjumis. Das leat sêrres jvdm, čuovggat ja gárra jietna vai eará jodhtaleaddjit áddejit čáhkkeet ja buohcce-biila johtilit beassá buohccevissui.

Buohccebiilavuoddji

Einar lea buohccebiilavuoddji. Buohcce-biilavuoddji galgá leat gárvvís vuoddjáat viežžat olmuid geat leat garrasit buohc-cán dahje lihkohisvuodas bártášuvvan. Buohccebiilavuoddji galgá gárvodit dihto biktasiiguin go lea barggus. Sus galgá maid leat sierra biila mas leat dihto ivn nit ja rusttegat. Rusttegat galget leat ávkin olmuid gádjumis jos lea heakkavárra. Son galgá máhttit ollu das mo gádjut olmuid ja bisuhit heakka. Son galgá máhttit biila

vuodjit ja doalvut olbmuid buohccevissui johtilit. Jos lea dárbu, de son ferte biddjat čuovggaid ja jiena biilii, vai earát oidnet ja gullet, ja čáhkkejit saji geainnus go son boahtá vuoji. Juohke geilddas dahje suoh-kanis leat buohccebiillat ja buohccebiilavuoddit. Buohccebiilavuodddji galgá leat oahpis m iehtá gieldda/suohkana ja dovdat buot báikenamaid vai johtilit sáhttá joavdat báikkái gos lea geavvan buohcvuohta dahje lihkohisvuohta.

Servodagas gullojit ollu gielat. Sámegiela ja dárogiela leat Norgga almmo-láš gielat. Dat mearkkášša ahte buoh-kat galget sáhttit geavahit guktu gielaid buot almmo-láš dilálašvuođain ja oktavuođain nu mo gielddavisttis, čoahkkimiin ja doaktára luhte. Buoh-kat galget sáhttit gulahallat dan gillii mii sidjiide lea lunddoleamos. Datte eai buohkat ádde guktui gielaid. Dalle dárbbašuvvo dulka. Dulka galgá dulkot sihke dárogillii ja sámegillii. Son ferte máhttit guktui gielaid hui bures.

IT

Ollu servodatdoaimmaid sáhttit mii ieža doaimmahit. Dasa dárbbašit IT-gulahallan vejolašvuođaid. Mii sáhttit rehke-giid máksit interneah­ta bokte, ja mii sáhttit gálvuid oastit interneah­ta bokte. Mii sáhttit vel oahpu ge oažžut interneah­ta bokte. Ollu servodatdoaim-mat sirdojuvvojit dadistaga internethtii. Doppe mii ieža sáhttit daid čoavdit, is-kat ja čuovvut.

Juhán Niillas lea dulka. Dás son lea dulkomin muhtun somás muitalusa. Olbmot geat hállat čoahkkimis, fertejit hállat mikrofuvdnii. Juhán Niillas gullá maid sii dadjet ja dulko sin ságaid nuppi gillii. Si geat dárbbašit dulkojuomi, geavahit bealljebihttuid gos gullet maid Juhán dulko.

Skuvlaservodat

Skuvla lea okta daid deháleamos ásahusain servodagas, danne go dat galgá fállat vuođđooahpu olles riikka álbmogii. Min servodat dárbbaša olbmuid geat máhttet iešguđetlágan doaimmaid. Dan mahtu oaččut go váccát skuvlla, ja čuovut mielde oahpahusas. Dalle sáhttát válljet maid don áiggut bargat servodagas go stuorut.

Eanaš mánat álget skuvlIIi dan jagi go devdet 6 jagi, ja šaddet oassin skuvla-

servodahkii. Máŋat álgět dan skuvlii mii lea sin lagašservodagas.

Ollu olbmot oassálastet skuvlaservodahkii, ja sis leat iešguđet rollat skuvlaservodagas. Muhtimat leat oahpahead-djit ja muhtimat fas oahppit ja earát fas bassit ja assistеanttat. Dábaláččat leat maid đái kánturbargit ja rektor. Jos skuvlaservodat galgá doaibmat bures, fertejit buohkat ovttas čoavdit áššiid, ja deavdit iežaset rolla bures.

Ii oahppa deatte

Oahppit skuвllas.

Oahppirolla

Don leat oahppi skuvllas, ja dus lea dalle oahppirolla skuvlaservodagas. Dat mearkkaša ahte dutnje leat vuordámušat. Jos don galggat sáhttit deavdit iežat rolla bures, de fertet diehtit makkár vuordámušat dutnje leat:

• Don galggat leat buorre skuvalaskihpár dahje olmmai
• Don galggat leavssuid bargat
• Don galggat čuovvut skuvlla njulggadusaid
• Don galggat earáiguin bargat ovttas
• Don galggat áiggil boahtit oahpahussii
• Dus galget leat buot skuvlagirjjit ja skuvlaávdnasat mielde

Go mii álgit skuvlii, de mii biddjot muhtin ceahkkái. Mii eat sáhte válljet geaiguin mii háliidit leat ovttas. Mii galgat ovttastallat buohkaiguin ceahkis máŋga jagi. Buohkain ceahkis leat seammá vuoigatvuođat. Dat mearkkaša ahte buohkat galget dovdat ahte sidiide lea bures bohtin, ja ahte sis lea oadjebas dilli skuvllas. Buohkat skuvlaservodagas galget geahččat bearrái ahte buohkain lea buorre dilli skuvlaservodagas. Don leat oahppi, ja dehálaamos oassi oahppirollas lea leahkit buorre skuvlaskihpár.

Riiddut

Servodagas ellet ollu olbmot ovttas. Dalle sáhttet bohčiidit riiddut. Riiddut šaddet go olbmuin leat iešguđetlágan oaivilat ovtta áššis.

Mánŋgaoaivilvuohta lea buorre ja áibbas dábálaš, ja dat ii leat váraláš. Dat lea buorre ahte olbmuin lea máŋggaoaivilvuohta, go dalle sáhttet digaštallat ja oahppat guđet guimmiin. Máŋggaoaivilvuohta šaddá váraláš jos sii suhtadísgohte t ja bealkigohtet. Muhtimin

dáhpáhuvvá ahte sii doaráskit maid.

Dalle mii ferte t oahppat ja geavahit bu- riid vugiid mo čoavdit riidduid. Háleš- tit ja sá gastit lea buoremus vuohki mo čoavdit riiddu. Datte dat ii leat á lki jos lea suh ttan. Sáhttá leat vuogas ahte soai geat leaba suhtadan, man naba vuos oan ehis boddui goabbat sadjái. Dalle beassaba veahá jaskkodit ja smieht t at ášši birra. Hálešteamis gal gaba guktot bealit dov dat ahte soai leaba duhtav ač- čat čo vdosiin.

Muhtimin bohčiidit riiddut mat šaddet nu garrasat ahte doaráskit.

Hállat riidduid birra ja čielggadit áššiid lea buorre vuohki čoavdit riidduid.

Mii lea givssideapmi ja mo dápáhuvvá dat?

Servodagas ovttastallet ja deaivvadit ollu olbmot. Danne sáhttá dápáhuvvat givssideapmi. Skuvllas leat ollu oahppit ja givssideapmi skuvllas lea stuorra váttisvuohtan sidjiide geat dan vásihit.

Givssideapmi lea go muhtumat diehtomielain illástitt dahje láhttejit fasttit nupiin olbmuin. Ommoš gii givssiduvvo, ii sáhte vuostálastit givssideami go dávjá son lea okto ollugiid vuostá. Dákár unohis láhtten sáhttá máŋgii, dahje guhkít áiggi badjel dápáhuvvat.

Buot olbmot leat sierraláganan. Mis leat iešgudetlágan hámit, mii máhttit iešgudetlágan doaimmaid, ja mis leat iešgudetlágan beroštumit. Juohke olbmos lea riekti leat nu mo son lea. Su ii oaččo givssidit dainna.

unohis váivves, ii dohkkálaš
riekti vuoigatvuohta
olggušteampi ii oaččo searvat jovkui
fuonášit hejošit

Givssideapmi sáhttá dáhpáhuvvat ná:

• Olggušteapmi stoahkamis ja joavkobargguin
• Sealggeduohkin fuonášit earáid
• Gohčoduvvot fasttes sániiguin
• Huškojvuvvot, cábmojuvvot
• Hárdášuvvot biktsiidis, hámi, beroštumiid, giel a dahje ávdnasiid geažil

Givssideapmi guoská olles skuvlii, olles ceahkkái, váhnemiidda, rektorii ja

Givssideapmi skuvllas lea stuorra váttisvuohtan ollu mánáide. Muhtimat olgguštuvojit ja earát fas gillájit duodalasš illástemiiid.

oahpaheddjiide! Dat mearkkáša ahte lea sihke oahppiid, váhne-miid, oahpahed-djiid ja rektora ovddasvástádus bissehit ja heaittihit givssideami.

Mo váikkuha givssideapmi?

Givssideapmi lea duodálaš ášši sidjiide geat dan vástihit. Givssideapmi sáhttá bilidit nuppi olbmo eallima nu ahte son rávisolmmošin ii sáhte bargat ja doaib-mat dábálaččat servodagas. Givssidea-mis leat guokte beali. Okta lea son gii givssiduvvo ja nubbi lea son, dahje sii geat givssidit.

Son gii givssiduvvo, sáhttá ovddidit psykhaláš váttisvuođaid mat bisted guhká manná go givssideapmi lea noh-kan. Son sáhttá dovdat oktonasvuođa ja lossa váivvi. Son sáhttá maid dovdat ahte sus ii leat árvu ja ahte son lea fuo-nes olmmoš. Dasa lassin sáhttá son jurd-dašit iešsorbmema birra. Muhtimin lea dáhpáhuvvan ahte nuorat geat leat guh-ká givssiduvvon, leat sormen iežaset.

Son dahje sii geat givssidit, sáhttet ovd-didit meanuid mat eai dohkkethuvvo servodagas. Dat sáhttet leat dagut mat garrasit čuhcet earáide, ovdamearkka dihte illásteamit, áitagat, veahkavál-di-mat ja eará lágkarihkkumat.

Son gii givssiduvvo, dovdá oktonasvuođa ja lossa váivvi. Dakkár dovdut sáhttet bistit guhká.

Mo bissehit givssideami?

Givssideapmi lea álo boastut. Muhtimin soaittát gullan: “Ii leat imáš ahte son givssiduvvo, son han láhtte nu ártegit.” Jos mii dadjat ná, de leat mii doarjumin su dahje sin geat givssidit.

Don galggat álo dieđihit jos fuomášat ahte muhtin givssiduvvo. Jos it dieđit, de don leat ieš mielde givssideamen su. Don galggat dieđihit váhnemiidda, oahpaheddjiide, rektorii dahje eará brávisolbmuide skuvllas.

Buot skuvllain leat njulggađusat maid buohkat galget čuovvut. Ollu skuvllain leat njulggađusat mat čilgejit mo galgá bissehit givssideami. Muhtimat gal-

get orrut siste bottuin, earáit galget čállit vuollái šiehtadusa maid galget čuovvut. Muhtimat galget čuovvut oahpaheddjiid dahje váhnemiid skuvllas. Gávdnojit mánngalágán čovdosa dása. Lea dehá-laš ášahit njulggadusaid dása ahte mii geavvá jos givssida earáid. Lea maidái dehálaš ahte skuvla geahččá bearraji ja ášaha buorre birrasa buohkaide.

Ceahkis gos buohkat leat oadjebasat ja skihpáráččat, ja ii oktage olgguštuvvo mainna ge lágiin, ii leat givssideapmi. Juohke ceahkis várra gávdnojit oahppit geat vigget earáid duolbmut, fuonášit ja vealahit. Muhto jos oahpaheaddjit ja eará oahppit eai divtte, eai suova, eai ge dohkket givssideami, de givssideapmi soaitá nohkat. Dii sáht-tibehtet ieža gaskaneaset soahpat ahte ehpet hálit givssideami din ceahkis.

Ferte hállat dahje hupmat ceahkis givssideami birra ja šaddat ovttaoavvli dása ahte mii eat háliit givssideami min ceahkis.

Dáppe ii leat lohpi givssidit earáid