Chapters
Chapters
Dán oasis oahpat
Bilete
Kárta
Dán gova lehpet jáhkkiimis dii boahat oaidnán TV:s. Dát lea nu gohčoduvvon dálkekárta. Dán kárttas oaidnit muhtin báikkiid Sámis ja makkár dálki dohko lea diedihuivvon. Kárttas oaidnit báikenamaid ja makkár temperaturvvat doppe šaddet. Lassiin oaidnit dálkesymbolaid nugo balvvaid, beaivvadaga, arvv i ja guđe guovllus biegga bossu.
Bilete
Bilete
Mii lea kárta?
Kárta čájeha tevdnejuvvon oasi eatnamis, geahččon bajábealde. Dát oassi lea sakka unniduvvon duohtavuoda ektui.
Kárttas lea dábálaččat mihhtu mi muitala duohtavuoda sturrodaga kártta sturrodaga ektui. Ovdamearkka dihte sáhttá 1 cm kárttas leat 10 m duohtavuodas. Dalle lea mihttolávva 1:1000. Kárta maid eatnašat dovdet, lea kárta spábbačiekčanšiljus. Das oaidnit čielgasit šilju ravddaid, gokko moalat leat ja eará osiid.
Go galgá kártain bargat, de lea vuogas geavahit gova veahkkin. Dalle sáhttát bálddastahhttit govvaduohtavuoda kártáin.
Geahča dán gova mii lea váldon áimus muhtin skuvlašiljus. Govas oainát bures mat das ledje dan beaivvi go govva váldui. Tevnnnet gurut bealde, mii lea kárta, čájeha juste dan seammá. Maid dán dat čájeha bajábealde. Kártii leat visttit, sáttoláhánat ja bálgát tevdnejuvvon symbolaiguin. Mii dadjat ahte kárta lea álkiduvvon. Dasa eai tevdnejuvvo olbmot dahje billat, go dat eai leat gitta dahje bistevaččat das.
Sihke kárta ja govva leat unniduvvon. Skuvlašilju ii livčče dán siidui čáhkan jos ii livčče unniduvvon. Kártta bajágeahči lea álno davás.
mihttolávva muitala mihttoerohusa mihtus kárttas ja mihtus duohtavuodas. Omd. 1:1000 o kata centimeter kárttas lea 1000 centimeter luonddu. 1000 cm lea seamma go 10 mehtter.
Tevdnet kárrta
Kárta lea tevnnet eanadagas mii lea geahččon bajábealde. Kártii galget c áhkat ollu diđut smávva sadjái. Maid ferte kártevdnej eaddji dalle bargat?
Álkidit
Tevdnejeaddji ii sáhte válldit mielde buot maid son oa idná go áigu tevdnnet kártta. Son ferte álkidit, sivas go ii leat sadji tevnet buot maid oa idná. Dalle ferte son guođđit muhtin diđuid mat eai leat nu dehálaččat.
Unnidi t
Dinggaid maid son áigu tevdnnet kártii, ferte son unnidit ollu eambbo go mii duohtavuodas lea. Dalle lea kárta-tevnnet mii čájeha eanadaga, sihke álkiduvvon ja unniduvvon. Jus smiehttat máilmmegártta birra, de smiehttat man ollu dat lea unniduvvon ja álkiduvvon vai olles máilbmái lea sadji kártii.
Symbolat ja ivnnit
Tevdnejeaddji geavaha maiddái symbolaid ja ivnniid sániid sadjái. Okti smávva symbola sáhttá muitalit ollu ovtta kárttas dahje maiddái ivdni muitala fas eará. Kártii leat dávjá tevdnejuvvon symbolat mat muitalit maid iešguđet symbola dahje ivdni mearkkaša.
Muhtin symbolat kárttas
Kárta lea muhtinlágán gielľa, kodagiel-
la. Kárttas leat ollu smávva tevnegeat dahje symbolat mat muitalit ollu lassi diđuid daid birra mat doppe gávdno-
jit. Go mii galgat kártta lohkat, de ferte dovdat kodaid maid tevdnejeaddji lea geavahan.
Kártii lea maiddái merkejuvvon gos davvi lea. Dábálaččat lea davvi kárttas álo bajimuččas. Eai buot kárttain leat seammalágan kodat, muhto dát leat muhtin ovdamearkkat:
Bilete
eanadagas luondduguovllus/eanahámis symbolaid govaid dahje mearkkaid
Bilete
Bilete
Bilete
Bilete
1. Dás lea suolu tevdnejuvvon. Oaidnit dušše čázi/meara alihin sullo birra.
2. Dása leat allodatsojut tevdnejuvvon. Dat muitala man ollu eana badjána juohke sárgá gaskka.
Allodatsojut leat sárgát kárttas mat čájehit gokko eana šaddá alladeabbon, o.m.d. gokko leat čorut, dieváť, luohkát ja alla várit. Máde unnít gaske sárgáin, dáđe ceaggu.
3. Lassin dása lea suolu tevdnejuvvon mii lea gehččon siiddus. Dát ii leat kárttas tevdnejuvvon, muhto dása biddjon vai oaidnit sullo sihke bajábealde ja siiddus. Mii oaidnit bures go allodatsojut leat lahkalagaid, dakko lea várri ceakkus. Go allodatsojujd gaska lea guhkit, de lea dákk ojnjosdat dahje duolbasat.
4. Dál lea kárta gárvvis sullo badjel. Oaidnit man allat várri lea, oaidnit jávrri ja man galle mehttera lea bajábealde mearradásdi, oaidnit joga, bálgá, girku, geainnu ja moadde stobu mearraátgáttis.
Kártatevdnejađdji ferte eankalastit ja unnidit go áigu kártta tevdnet. Ferte maiddái tevdnet kártasybmoloi d.
Bilete
Kárta lea tevnnet eanadagas mii lea
- gehččon bajábealde
- eankalaston
- unniduvvon
- davvi bajábealde
Bilete
Ivnnit čájehit erohusaid
Kártta ivnnit čájehit erohusaid. Ivnnit muitalit juoga allodagaid ja eatnamiid birra.
Meara sevdnjesalit ivdni muitala gokko lea hui čienal. Fertet gal fuomášit ahte eai buot kárttain leat seammalágan ivnnit. Ovddal go dutkagoahtá kártta, lea dábaláš oahpásmuvvat kártta ivdnečilgehusaide.
Chapters
Geográfalaláš hámiit
Geográfalaš hámit
Go mii hállat eatnamiid ja riikkaid birra, de mii smiehttat mo diet eana lea. Leat go dat duolba eatnamat, vai leat go doppe ollu várit. Maidái rittut muitalit mo eana lea. Ovadamearkka dihte leat Norggas ollu vuonat ja sullot. Go mii smiehttat Sámi eatnamana birra, de sáhttit dadjat ahte Sámis leat ollu duoddarat, oalle alla várit ja maidái vuonat.
Geográfalaš hámiid maid mii gávdnat ovtta eatnamis dahje riikkas, sáhttit juohkit stuorra hámiide ja smávva hámiide.
Stuorra hám it
Dan oasi mii deai vv ad a meara in, mii gohčodit riddun. Norgga rittus leat ollu vuonat. Buot riddofylkkain leat vuonat Norggas. Olgogbealde rittu gávdnat mii fas sullu id, smávit sullu id ja báktesullu id. Siseatnamis gávdnat mii fas stuorra vuvddi id, jávriid, duoddariid ja jogaid.
Bilete
Vuotna ja jiehkki.
Bilete
Duottar ja leahki.
Bilete
Stuorrahámit
• suolu • vuotna • várri
• duottar • leahki • jiekki
• jávri
Bilete
Njárga ja sátto gáddi
Smávva hámit
Stuorra hámiin sáhttit fuomášit ollu smávva hámiid. Muhto ollu eará hámiide maid oaiddnit, ferte geavahit eará sániid. Dákkoár sániit leat smávva hámit. Go mii vuolgit mahkás veaháš meahccái, de sáhttit vázziit bálgá mielde dievá badjel, rasttildit ovtta jogaža, ja de soaitit joavdat ovtta láddo lusa. Dievás sáhttit oaiddnit viesuid, dáluid, gusaid mat guhtot gittiin, ja bohcuid mat guhtot jogašgáttiin. Sániid, nugo bággis, dievvá, jogas, láttu, viessu, šibitdállu, giettit, kája, gohčodit mii geográfalaš smávva hámmin.
Bilete
Jeaggi
Bilete
Bálggis
Smávvahámit
• dievvá • jogaš • gieddi
• láttu • čorru • bálggis
• geaidnu • jeaggi • njárga
Bilete
Láttu
Mihttolávva
Nugo diehtit, de lea kárta sakka unni-duvvon duohtavuodá ektui. Juohke kárttas lea mihttolávva mii muitala man ollu lea unniduvvon duohtavuodá ektui. Mii ferteit diehtit mii mihttolávva lea. Kárttas čájehuvvo mihttolávva vuo-limuččas. Ovdamearkka dihte ná:
Mihttolávva 1 : 15 000 000
1 cm kárttas = 150 km luonddu s
Dábaláš mátkekárttas oaidnit maiddái mihttoláva almuhuvvon ná: Mihttolávva 1:50 000. Dát muitala ahte 1 cm kárttas lea 50 000 cm luonddus. Jus dá n rehkenastit mehterin, de šaddá dát 1 cm kárttas 500 mehera luonddus. Dát miht-tolávva lea dábálaamos buot mátke-kárttain maid mii geavahit go meahcis vádjolit. Nuppi siiddus mii bargat vea-háš dáinna kárttain vai oahpásmuvvat dákkár kárttaide.
Mihttolávva muitala man ollu kárta lea unniduvvon duohtavuodá ektui.
Bilete
Bilete
Mihtidit kárttas
Dás oainnát kártta mas lea mihttolávva 1:50 000. Mihttolávva dás muitala ahte 1 cm kárttas lea 500 mehte-ra duohtavuodas, dahje luonddus.
Muhtin mána’t leat vuol-gimin skuovlamátkái Ruoššajávrái. Sii áigot idjedit doppe ja sii man-net vácci biilageainnus Kentánis. Okta sierra joavku sis áigot dan seammás finadit Iešvári alde, ja de mannat Ruoššajávrái duoddara mielede davás.
Mo galgá gávnnahit man guhkki lea Kentánis Ruoššajávrái? Man olu guhkki šaddet sii vázzit geat áigot Iešvári alde fihtnat ja de easkka man-nat Ruoššajávrái?
Gávnna vel iēš kárttas eará sajid maid gaskka háliidat iskat.
Piera ja Márjá murjemin
– Piera, Piera, vuolgu dal murjet! Eadni logai dán jagi leat ollu jonat ja sarrihat meahccis, daddjá Márjá Pirii. Soai leaba jođus ruoktot skuvllas.
– Hmm.. diet gal heive, vástidi Piera ilus. – Muhto mun ferten vuos bihtáid bargat. Mis lea skuvllas dál kártta birra, ja mis leat ollu bihtát maid galgat ihttáži bargat!
– Juo, mus leat maid bihtát. Galláigge don leat geargan? jearai Márjá.
– Jáhkán diimmu geažes gal, muhto ferten borastit vel, jus moai vulge vidá áigge?
– Juo, dat gal heive, dalle moai oaidnaletne min geahčen vidá áigge! logai Márjá ja váz-zilii ruoktót guvlui. Márjá orui meahccebeaI-de veaháš guhkkelis go Piera. Márijja stobu rájes álgii stuorra vuovdi, ja doppe ledje ollu sajit gos lávjeit buorit muorjesajit.
Márjá lei juo čoahkkámin vearánda alde go Piera bodii vuoji sihkkeliiguin.
– Don leat juo gearggus? modđjái Piera Márjái. – Dus lea duodáid mialla murjet odne?
– De lea, mu mielas lea varas jokjameastu nu njálggat varas láibái. Áhčči lea justa láibumin dál! Vuolgu dal! dajai Márjá.
Soai manaiŋa meahccái njolgelávkái báIga mielde mii das stobu luhtte vugIgi. Goappásge vel spánnja giedás. Soai vácciiga muhtin áigge ja geahčiiga bovnnas bovdnii, muhto eai orron ollu muorjjit.
– Moai manne eret dán bálgás. Mun jáhkan duobbelis leat eambo jonat go dás, logai Márjá.
Dalle soai earráneigga eret bálgás ja manai-ga siskeleli vuovdái. Soai vácciiga bovnnas bovdnii, muhto eaba gávdnan ollu murjjiid gostege. Ja manaiga ain siskelebbui meahc-cái ja ozaiga murjjiid.
– Hei Piera, čurvii Márjá. – Boađe deike, dáppe leat ollu muorjjit!
Márjá viigai bovnnas bovdnii ja čájehii Pirii daid ollu jonaiid. Son lei nu ilus go viimmat gávnnaiga murjjiid. Piera ja Márjá čokkiiga ángirit, go dás lei nu álki čoaggit, eaba dárbbššan vázzit ja ohcat. Ii leange guhká ovdal go goappásat spánnjat ledje dievvan.
– Gal dás lei somá čoaggit, dajai Márjá, modđjái vel. – Livččiime galgan váldit nuppi spánnja vel mielde!
– Livččiime galgan, vástidii Piera. – Muhto dás lea doarvái. Moai han sáhtte fas finadit eará háve. Dál moai gal njulgejetne ruoktót!
Piera ja Márjá vácciiga vuovddis, ja soai vácciiga. Ja eaba joavdan bálgá ala maid leiga guoddán. – Gáttátgo moai letne láhppon? jearalii Márjá Pieras. Márjái jietna measta doarggisitii. – Hmmm... ii livčče gal galgan leat ná guhkkki gal báiđgái, logai Piera, ja lasihii: – Ja dál han vel lea obbadálki, moai ean oa inne gos beaivvás ge lea!! Dál lea diibmu guhtta, ja dalle lea beaivvás oarjin, čilggi Piera.
Márjá ja Piera čoahkkáiga ja vikkaiga gul-dalit jienaid márkanis, muhto eaba gullan maidege. Ii gulloin ii fal ii mihkkege!
– Mun gal jáhkan ahte bálggis lea duon guovllus, logai Márjá ja ču juhii.
Bilete
– Moai sáhtte geahččalit, gal mun ge jáhkán ahte ferte leat dieppe guovllus, miedihii Piera.
Dalle soai fas vázzileigga, muhto ii mihkkege báigáíd boahtán sudno ovdii. Muhtin áigge geažes čuuvii Piera: – Geahčča, do lea gotkkabeassi!!
– Na maid de jus lea gotkkabeassi? jearralii Márjá.
– Dalle gal diedán gos máddi lea, vásidii Piera ilus.
– Manne dalle diedát, ii han dát leat go dábalaš gotkkabeassi? šuolhkihii Márjá.
– Mun lean skuovllas oahppan ahte gotkkabeassi lea álo lulás, beaivváza vuostá! Dalle lea máddi duoppe! Iige diekko gosa moai leatne mannamin. De boađe Márjá! Moai galge vázzit dooown vári vuostá, dalle bohte fas din stobu lahka, dajai Piera ilus.
Dalle go leigga vázzán muhtin áigge, de gávnnaiga fas báigá ja fas dovddideigga.
– Vuoi Piera, lihkus ledjet don dien oahppan skuvllas, muđui livččime dál gal duođaid láhppon meahccái, dajai Márjá iluin.
– Gal don ledjet čeaḥppi Márjá, go fitnet jonaid čoaggimin. Lea duodáid njálgga varas meastu áhči varas láibái, logai eadni, go ledje borramin eahketborramuša gievkkanis.
– De gal sáhtát giiitit gotkkabeasi ahte mis lea varas jokhameastu dál, dajai Márjá ja álgii muiitalit mii lei dáhpáhuvvan.
Chapters
Almmiháldtit
Mis leat njeallje almmihállti. Dat lea davvi (D), lulli (L), nuorta (N) ja oarji (O).
Beaivváš lea dábáleamos veahkki gávdnat rivttes almmihállti. Min guovlluin badjána beaivváš nuortan ja fas jávká oarjin.
Bilete
Bilete
Almmihállti muitala gos davvi, lulli, nuorta ja oarji lea.
Davvi – Nord – North
Lulli – Sør – South
Oarji – Vest – West
Nuorta – Øst – East
Almmihálltit almmiguovllut
Lulli ja máddi mearkkaša seamá.
Muhtimat dadjet ja čállet lulli ja earát fas máddi. Dán girjjis mii leat válljen geava-hit lulli.
Govas oaidnit neddaža čuožžumin selggos beaivvi vuostá guovddáš beaivve. Dalle lea sus hárdu lulás. Su suoivva fas čujuha davás. Su gurut bealde lea dalle oarji ja olgeš bealde lea fas nuorta.
Eará vuohki gávdnat gos davvi lea, lea geavahit kompása. Kompása geavaha eanamagnetismma mii čájeha gos davvi lea. Kompása magnetanjuolla čujuha davás, Dávvipola guvlui.
GPS geavaha satelihtaid veahkkin čujuhit gos davvi lea. GPS:as lea alddis kárta ja kompása. Dát čájeha justa gos don leat luonddu. Dát merke du “luot-ta” gokko leat vázzán, mahkáš geainnus muhtin jávrái. Go ruovttoluotta áiggu, de lea dušše čuovvut dán merkejuvvon luotta.
GPS rehk enastá guhka leat ádjá nan dán gaska ja galle kilom eht era leat vázzán.
Bilete
Kompása
Bilete
GPS-rusttet
Bilete
Satelihta
Chapters
Globus
Globus lea jorbadas ja eatnama model-la. Globusii leat buot máilmm eoasit tev dnej uvvon. Dás sáhttit mii oaidnit gokko guhte máilmmeoassi lea nuppi ektui.
Olles globus lea juhkkon ruktófierpmá-dahkii. Dás gávdnat gierdduid mat leat láskut tev dnej uvvon, ja gávdnat gierd-duid mat ceaggut leat tev dnej uvvon.
Govdodatgrádat
Globusas lea okta linjja mii manná justa gasku Davvipola ja Lullipola. Dát linjja gohčoduvvo Ekváhtorin. Ekváhtor lea 0-govdodatgrádas. Eará grádat mannet parallella ekváhtoriin, gitta 90 gráđii, mii lea Davvipola. Oktiibuot leat 180 govdodatgráda. 90 gráda Davvipolii, ja 90 gráda Lullipolii. Go mii áigut muitalit makkár govdodatgrádas muhtin báiki lea, de dadjat mii lea go lullábealde ekváhtora vai davábealde. Ovdamearkka dihte lea Romsa sulli 69 govdodatgráda davábealde ekváhtora.
Bilete
Globus lea jorbadas, dego spábba, mii govve eatnama.
Govdodatgrádat
Bilete
Chapters
Atlas
Guhkkodatgráđat
Globusas maiddái mannet linját Davvipolas Lullipolii. Dáid linjjáid mii gohčodit guhkkodatgráđan. Dán álgit lohkat dan grádas mii manna Greenwich čađa ja dát gohčoduvvo nullameridiánan. Greenwich lea gávpotoassi Londonis, Stuorrabritánnias. Dát lea maid juhkkon 180 grádii, 90 grāda oarjjabealde ja 90 grāda nuorttabealde nullameridiána. Ovdamearkka dihte lea Kárášjohka sulli 25 grāda nuorttabealde nullameridiána.
Atlas
Atlas mearkkaša kárttat mat leat čohkkejuvvon girjin. Atlasat sáhttet leat kárttat olles máilmis, dahje oassi dušše das, omd. “Norgga Atlas”. Dalle leat dušše Norgga kárttat doppe.
Kárttat atlasis leat juhkkon ruvttuide, nu ahte sáhttit gávdnat gokko muhtin báiki lea. Jos mii galgat “Skuvla kártagirjjis” gávdnat Anárjávvri, de čuožžu registraris nâ: s 3 B15. Dát mearkkaša ahte mii gávdnet Anárjávvri kártagirjji s 3, ruvttos B15. Geahča kártta siiddus 102–103. Dáidna lágiin mii sáhttit atlasis gávdnat buot báikkid mat dohko leat merkejuvvon.
Bilete
Atlas lea girji masa leat kárttat čohkkejuvvon omd. Sámi Atlas.
Bilete
Kárrta lea válldon girjjis: Skuvlla kártagirji s. 2–3. Suoma Sámediggi.
Bilete
Chapters
Digitála kárttat
Digitála kárttat leat kárttat maid mii gávdnat neahtas. Dát leat elektruvnnalaččat ráhkaduvvon, muhto mii sáhttit daid maid čálihit báhpárii jus háliidit.
Digitála kárttas čálistit ohcansadjái báikenama maid mii háliidit gávdnat. Digitála kártta sáhttit stuorruit d ahje unnidit dadji mielde go lea dárbu. Dan sáhtát unnidit git-ta dan muddui ahte sáhtát gávdnat iežat d álu d ahje din skuvlla. Digitála kárta sáhttá maid d ái leat seaguhus kárttas ja satelihttagovvas. Dalle leat omd. geainnut, báikenamat ja eará namanu sat merkejuvvon govvii. Digitála kárta main-na lea vuogas ja álki bargat, lea: www.norgeskart.no
Bilete
Digitála kárta www.google.no/maps
Gávdnat kárttas
Geografiija lea maiddái máhttit gávnnahit gos báikkit ja riikkat gávdnojit. Mo galgat čilget gos Norga, Suopma, Ruošša ja Ruotta leat máilmmi? Dalle fertet dutkat kártta dahje globusa, ja gávnnahit man ektui lea vuogas čilget.
Jos mii geahččat globusis de oaidnit ahte dát riikkat leat oalle guhkkkin davvin eanaspápas. Danne lea ge dábálaš gohčodit daid Davviriikan.
Makkár mearat leat lahka ja birra Davviriikkaid? Mii dadjat ahte Norga lea Norggameara nuorttabealde ja ahte Ruotta lea Norgga nuorttabealde. Ruotta ja Suoma gaskkas lea Mearrabádaluokta. Mearrabádaluokta dahká ráji Ruota ja Suoma gaskka. Suoma nuorttabealde lea fas Ruošša. Norgga lulábealde lea Davvimearra ja Dánmárku. Norgga ja Dánmárkku gaskkas lea Skagerak nuorri. Náš sáhttit jotkit čilgehuusa dásšá go leat Davviriikkaid čilgen buot mearaid, nuriid, luovttaid, rájiid, njárggaid, rittuod ja sulluid ektui. Geahččal čilget gos Sápmi lea.
Bilete
Chapters
2. Kártaoahppa – Čoahkkáigeassu
Láhppon olmmoš manná álo áivve nuorttas
Čoahkkáigeassu
- Kárta lea tevnnnet eanadagas mii lea gehčcon bajil.
- Kárta čájeha eanadaga mii lea enkelaston ja unniduvvon.
- Davvi, nuorta, oarji ja máddi/lulli gohčoduvvojit almmiháltin.
- Mihttolávva muitala man ollu kárta lea unniduvvon duohtavuoda ektui.
- Ivnnit kártás muitalit erohusaid, omd. allodaterohusaid.
- Linnjáid Dávvipolas Lullipolii gohčodit mii guhkkodatgjerdun.
- Gasku Dávvipola ja Lullipola manná linnjá maid mii gohčodit ekvahtorin. Dat lea 0-govdodatgráda.
- Globus lea eatnama modealla
- Govdodatgrádat mannnet láskut globusas. 0-govdodatgráda lea Ekváhtor.
- Guhkkodatgrádat mannnet ceag-gut globusas. 0-meridiána manná Greenwich čađa.
- Atlas lea girij masa kárttat leat čohkkejuvvon.
- Digítálakárta lea elektrovnnalaš kárta maid dihtoris oainnát.
Study programme
Nursing
A Bachelor's degree in nursing is a three-year professional program that qualifies graduates for licensure as a nurse. Half of the program consists of practical training in the healthcare services.
Structure
The first year of study provides a foundation in anatomy, physiology, pathology, and basic nursing. The second and third years are organized around practical placements in municipal healthcare services, surgery, medicine, and mental health care.
Study programme
Sykepleie
Bachelor i sykepleie er en treårig profesjonsutdanning som kvalifiserer til autorisasjon som sykepleier. Halvparten av studiet er praksis i helsetjenesten.
Oppbygning
Første studieår gir grunnlag i anatomi, fysiologi, sykdomslære og grunnleggende sykepleie. Andre og tredje studieår er organisert rundt praksisperioder i kommunehelsetjeneste, kirurgi, medisin og psykisk helsevern.
Jobbmuligheter
Sykepleiere er etterspurt i hele landet. Utdanningen gir grunnlag for autorisasjon fra Helsedirektoratet.