Search

Sápmi lea min iežamet guovlu. Dat lea guhkkin davvin máilm-mis ja orru siskkimuččas Eurásia eanapláhta aldes. Danne eai leat eanadoarggástusat ja vulkánat Sámis. Sámis lea guhkes rידdu. Rittuگوovlluin leat sihke sullot, njárggat ja vuonat maid jieknááigi lea guhkesáiggi badjel hábmen. Sámi alla várit ja gáis-sat leat šaddan daid áiggid go eanapláhtat nordašuvve oktii. Dan áigge ledje Sámi várit seamá alladat go Himalaya várit. Biekat, jiekna ja arvi ja muohta leat golladan váriid nu ahte dat eai leat šat nu alladat.

Go muohta ii geargga suddat geasis, ja deddojuvvo čoahkkái jagis jahkái, de šaddá muohta jieknan. Jiekna stuorru ja assu jagis jahkái, ja loahpas šaddá jiehkkin. Jiehkki lea dat stuorra assás jiekna mi govččai eanama.

Sullii 20 000 jagi dassái lei olles Sápmi jiehki vuolde. Dát jiehkki, mii muhtun sajin lei máŋga kilomethtera asu, háb-mii min eatnamiid. Áiggiič čáda leat leamaš ollu jiekna-áiggit.

Mannjá manimuš jieknaáiggi dálhpáhuvva iuoidá maid mii gohčodit eana-loktaneapmin. Stuorra assás, lossa jiehki suddagodii, jiehkedeaddu geahpui ja eana loktanii. Mearra ahccái, muhto eana loktanii vel eambbo. Dás-si masa mearra ollii dalle go jiehki suttai, gohčoduvvo marina rádjin. Dat lea mealgat bajábealde otná mearradási.

Mii sáhtáseimmet eanaloktanearami čáje-hit dán láhkái: Mii deavdit veahás čázi glássa lihttái vai buorebut oaidnit mii dálhpáhuvva. Dohko bidjat svámp-pa, ja dan ala fas jieknačoalttu. Mii oaidi-nit ahte jieknačoalttu dead-dá svámpa čázevuollái duolbbasin. Jiekna sudda-goahtá ja dadis maid geahppu. Dalle oaidi-nit ahte svámpa loktana. Juste dan seam-má dahká eana maid-dái. Go jiehki suddagodii, de eana loktanišgodii. Dan dahká vel otne ge, muhto dat dálhpáhuvva nu sivvadit ja njozet ahte mii eat vávjje dan. Muhtin sajiin loktana eambbo go eará sajiin.

Stuorragurra Mázes. Dutkit jáhkkeet ahte gurra šattai go eana loktanii jieknaáiggii manná. Gurra lea 8 milla guhku ja čiekŋalepmosis 8 mehttera čienal.

Eana ii leat loktanan álo seamná ollu. Ollu báikkiin sáhttit geahčadit ovddes mearragáttiid mearkkaid. Mearkkat čájehit gokko áiggiid čada leat leamaš mearragáttit. Dáid mii gohčodit gádde-linnján. Dát mearkkat šadde go jiehki suddan bisánii muhtin áigái. Dađe mielde go jiehki suttai ja eana loktanii fas, bávce gáddelinnját mealgat bajábeallái otná mearradási.

Gálddášjoganjálmmis Buolbmátjávrris Davvi-Suomas sáhttit čielgasit oaidnit gáddelinnjáid. Muhtimat dain leat 80 mbá.

Jiehki ii dušše oro jaska ja leabbá eatnama alde. Dat golgá dohko gosa lea mihtolat, muhto dat dánháhuvvá nu sivvadit ahte mii eat vávjje dan. Golggadettiin dat luvve sihke stuorra ja smávva geđggiid. Muhtimin sáhttá stuorra geđggiid cuvket sátton. Geađg-git ja sáttu čuvvot jiehki dadis go dat johtá. Dáid geđggiid mii gohčodit morenan.

Dás oaidnit mo jiehka hoigá eatnama ja geđggiid lattan.

Guovllut gos mii dál ássat, leat leamaš jiehki vuolde. Sullii 12 000 jagi dassái suttai stuorra oassi jiehkis. Jieknaáigi nogai, eana loktanii ja mearragáttit šadde. Dušše siseatnamat ledje ain jiehki vuolde. Dán áiggis báhce ollu morenat Sis-Finnmárkui. Dat dagahedje bárrolágan eanahámiid ja duoddariid. Muhtin dáid báruid gaskii báhce jienat suddat. Daid mii gohčodit otne jávrin.

Bárrolágan duovdagat ja jávrrit. Čorgášis/Nordkyn Finnmárkkus.

7000 jagi dassái lei Davvi-Eurohpás ollu liegɡaset dálkkádat go otne. Jiehkki lei suddan miehtá Davvi-Eurohpá. Go liegga dálkkádat nogai, de šaddagohtte fas jiehkit muhtin guovlluide. Muhtimat dain leat Norggas. Stuorámus lea Čáhppesjiehkki/Svartisen Nordlánddas. Finnmárku ja Romssa stuorámus jiehkki lea Ákšovuonjiehkki/Øksfjordjøkelen.

Ákšovuonjiehkki/Øksfjordjøkelen.

Jiehki, dahje jieknaáigi lea guoddán čielga mearkkaid lundui. Daid sáhttit ain otne oaidnit.

Leagit ja vákkit leat jieknaáigge-mearkkat. Muhtin leagit leat šaddan U-hápmásazžan go jiehki lea johtán ja golgan leagi mielde gitta áhppái. U-leagis lea duolba bodni. V-leagis lea V-hápmi. Dat lea šaddan V-hápmásazžan go johka lea borran iežas ain vuolle-lii. Dábálaččat mii gohčodit daid ávžin. Vákkit leat duoddaris ja dain lea U-hápmi.

U-leahki, Anastølsvatnet.

V-Leahki Nuvvosis Ohcejogas.

Morenat leat geađggit ja sáddot maid jiehkki lea luvven bávttiin ja jodidettiin fievridan mielde. Go jiehkki suttai, de báhce geađggit dasa. Gávdnojit guovtte-

lágan morenat. Geahčemorenat leat dievát, čorut ja dearppmit maid jiehkki lea hoigan ja guodđán dasa látnan go suttai. Vuoddomorenat leat geađggit ja sáttu mat ledje jiehki vuolde go dat suttai.

Jiehkkesirdonbákti lea stuorra geađgi maid jiehki lea sirdán eret das gos álggus luovvanii.

Vuoddomorenat Rástegáissás.

Geahčemorena.

Jiehkkesirdonbákti.

Skuvrensárgát leat sárgát lássás dahje bávttis. Dát čájehit guđe guvlui jieknja lea johtán das. Sárgát šadde go sáttu ja geadggit leat skuvrejuvvon lássá vuostá jiena jodidettiin.

Jorba geadggit čájehit maid jieknáaiggji doaimmaid. Geadggit leat leamaš jiehki vuolde ja leat jorran ja čuvvon jiehki lihkastemiid máŋggaid duháhiid miljonvaid jagiid. Dán láhkai dat leat ožžon jorba hámi. Maiddái čáhci sáhttá jorbet geđggiid. Jiehki vuollái šadde jogat go dat suddagodii. Dat maid ledje mielde hábmemin jorba geđggiid.

Govas oaidnit ahte šaddet jogat jiehki vuollái go dat suddá. Jogaid mielde jorret geadggit. Geadggit šaddet jorbadiin go leat jorran máŋgalot duháhiid jagiid jogain, jiehki vuolde.

Vuotna.

Skuvrensárgát.

Jorba geadggit.

Kárta

Dán gova lehpet jáhkkiimis dii boahat oaidnán TV:s. Dát lea nu gohčoduvvon dálkekárta. Dán kárttas oaidnit muhtin báikkiid Sámis ja makkár dálki dohko lea diedihuivvon. Kárttas oaidnit báikenamaid ja makkár temperaturvvat doppe šaddet. Lassiin oaidnit dálkesymbolaid nugo balvvaid, beaivvadaga, arvv i ja guđe guovllus biegga bossu.

Mii lea kárta?

Kárta čájeha tevdnejuvvon oasi eatnamis, geahččon bajábealde. Dát oassi lea sakka unniduvvon duohtavuoda ektui.

Kárttas lea dábálaččat mihhtu mi muitala duohtavuoda sturrodaga kártta sturrodaga ektui. Ovdamearkka dihte sáhttá 1 cm kárttas leat 10 m duohtavuodas. Dalle lea mihttolávva 1:1000. Kárta maid eatnašat dovdet, lea kárta spábbačiekčanšiljus. Das oaidnit čielgasit šilju ravddaid, gokko moalat leat ja eará osiid.

Go galgá kártain bargat, de lea vuogas geavahit gova veahkkin. Dalle sáhttát bálddastahhttit govvaduohtavuoda kártáin.

Geahča dán gova mii lea váldon áimus muhtin skuvlašiljus. Govas oainát bures mat das ledje dan beaivvi go govva váldui. Tevnnnet gurut bealde, mii lea kárta, čájeha juste dan seammá. Maid dán dat čájeha bajábealde. Kártii leat visttit, sáttoláhánat ja bálgát tevdnejuvvon symbolaiguin. Mii dadjat ahte kárta lea álkiduvvon. Dasa eai tevdnejuvvo olbmot dahje billat, go dat eai leat gitta dahje bistevaččat das.

Sihke kárta ja govva leat unniduvvon. Skuvlašilju ii livčče dán siidui čáhkan jos ii livčče unniduvvon. Kártta bajágeahči lea álno davás.

Tevdnet kárrta

Kárta lea tevnnet eanadagas mii lea geahččon bajábealde. Kártii galget c áhkat ollu diđut smávva sadjái. Maid ferte kártevdnej eaddji dalle bargat?

Álkidit

Tevdnejeaddji ii sáhte válldit mielde buot maid son oa idná go áigu tevdnnet kártta. Son ferte álkidit, sivas go ii leat sadji tevnet buot maid oa idná. Dalle ferte son guođđit muhtin diđuid mat eai leat nu dehálaččat.

Unnidi t

Dinggaid maid son áigu tevdnnet kártii, ferte son unnidit ollu eambbo go mii duohtavuodas lea. Dalle lea kárta-tevnnet mii čájeha eanadaga, sihke álkiduvvon ja unniduvvon. Jus smiehttat máilmmegártta birra, de smiehttat man ollu dat lea unniduvvon ja álkiduvvon vai olles máilbmái lea sadji kártii.

Symbolat ja ivnnit

Tevdnejeaddji geavaha maiddái symbolaid ja ivnniid sániid sadjái. Okti smávva symbola sáhttá muitalit ollu ovtta kárttas dahje maiddái ivdni muitala fas eará. Kártii leat dávjá tevdnejuvvon symbolat mat muitalit maid iešguđet symbola dahje ivdni mearkkaša.

Muhtin symbolat kárttas

Kárta lea muhtinlágán gielľa, kodagiel-
la. Kárttas leat ollu smávva tevnegeat dahje symbolat mat muitalit ollu lassi diđuid daid birra mat doppe gávdno-
jit. Go mii galgat kártta lohkat, de ferte dovdat kodaid maid tevdnejeaddji lea geavahan.

Kártii lea maiddái merkejuvvon gos davvi lea. Dábálaččat lea davvi kárttas álo bajimuččas. Eai buot kárttain leat seammalágan kodat, muhto dát leat muhtin ovdamearkkat:

eanadagas luondduguovllus/eanahámis symbolaid govaid dahje mearkkaid

Ivnnit čájehit erohusaid

Kártta ivnnit čájehit erohusaid. Ivnnit muitalit juoga allodagaid ja eatnamiid birra.

Meara sevdnjesalit ivdni muitala gokko lea hui čienal. Fertet gal fuomášit ahte eai buot kárttain leat seammalágan ivnnit. Ovddal go dutkagoahtá kártta, lea dábaláš oahpásmuvvat kártta ivdnečilgehusaide.