FINNMÁRKU – Norgga stuorámus fylka

Finnmárku lea Norgga davimus ja stuorámus fylka. Viidodagas lea Finnmárku stuorát go Dánmárku ja badjel čuohtte geardde stuorát go Oslo. Liikká ásset Finnmárkkus dušše sullii 75 000 olmmo, mii lea dat fylka gos ásset unnimusat olbmot.

Dáppe leat guhkes dálvvit ja oanehis geasit. Buollášeamus mii Norggas goas-sege lea mihtiduvvon, lei Kárášjogas 1886:s. Dalle lei −51,4° C. Muhto 1999:s lei maid buoláš, dalle mihtiduvvui −51,2° C. Fylkavearju lea tevnnet Várggáidládnis, mii lea Várggáin, Finnmárku boarrásamos gávpot.

Finnmárkkus lea viiddis riddu ja dáp-pe leat 5 stuorra vuona. Dát vuonat leat Áltávuotna, Porsáŋgguvuotna, Lágesvuotna, Deanuvuotna ja Várjavuonna. Finnmárkkus leat maid viiddis siseatnamat, ja Finnmárku-duottar lea beakkán.

Šaŋeđikkegárdin Kárášjogas. Šaŋedikki doaimma lea sápmelaččaid mietha Norgga

Fylkka oaivegávpot Čáhcesuolu.

Rittu olggobealde leat maid stuorra sullot. Máhkarávju lea dovddus suolu, go doppe lea máilmmedovddus turistabáiki, Davvinjárga/Nordkapp. Stuorra sullot leat Sállan, Stierdná ja Fálá.

Finnmárkku ráiit leat guovtti rikii, ja ovtta fylkii. Riikkat leat Ruošša ja Suopma, ja fylka fas lea Romsa. Stuorra jogat leat Deatnu ja Álttá/Guovdageaineatnu, ja goappášagat leat buorit luossajogat.

Ealáhusat ja ássan

Ovdal ášše finnmárkulaččat hui biedgguid, muhto manimus áiggid leat olbmot fárrestaddan eret smávva gilážiin stuorát báikkiide, nugo o.m.d. Áltái, Hámmárfestii ja Girkonjárgi. Áltá lea báiki gosa eanemus olbmot leat fárren ja šattai gávpogin 2000:s. Dál orrot Áltá suohkanis sullii 19 000 olbmo. Áltá lea Oarje-Finnmárkku gávpe- ja skuvlaguovddáš. Hámmárfeasta lea dovddus go leat leamaš máilmmi davimus gávpot ja lea dan sivas geasuhan ollu turisttaid. Stuorámus ealáhus lea guolle- ja gássaindustrija.

Mátá-Várjjat gielddas ásset eanemus olbmot Nuorta-Finnmárkkus. Girkonjárga lea stuorámus čoahk-kebáiki. Stuorámus ealáhusat leat bálvalusealáhusat ja suodjalus.

Čáhcesuolu lea fylkka oaivegávpot gos lea Finnmárkku fylkkagieldda-hálddahus.

Rittus lea guolástepami stuorámus ealáhus. Báikkiin nugo omd. Báhcavuonas, Gáŋgaviikkas ja Honnsvágis leat guolástepmi ja guolleindustrija váldoealáhus. Sis-Finnmárkkus fas leat Kárášjohka ja Guovdageaidnu stuorámus báikkit ja viidodagas leat dát guokte báikki Norgga stuorámus gielddat/suohkanat. Dehálaš ealáhusat dáppe leat boazodoallu, ollu almolaš bargosajit ja bálvalusealáhusat. Kárášjogas gávdnat Sámediggeráđima ja NRK Sámpi. Guovdageainnus lea Sámi Allaskuvla. Deanus fas lea Sis-Finnmárkku Diggegoddi.

guolle- ja gássaindustrija industriija mii buvttada guoli ja gássa

Romssa fylkkas leat rájit Finnmárkku ja Nordlándda fylkkaide, ja Ruŧŧii ja Supmii.

Dákk'o gokko riikkarájit gaskal Suoma, Ruota ja Norgga deai vvadit, leat olbmot čohkken geđggiid ja ráhkadan boriid. Go das čuoččut, oainná t golmma riiki oktanaga. Ii oktage diede maid sátn i Romsa mearkkaša, muhto muhtimat árválit ahte sáhttá leat "rávdnji dahje leahhttu čázis". Romssas leat ollu sullot ja vuonat, ja dáid gaskka lea dávjja garra rávdnji go mearra ahccá dahje coahku.

Romssa eanadat s akka molsašuvvá. Mearragáttis ja sulluin leat ceakko ja alla várit. Siseatnamis leat fas gáissát ja govda leagit. Vár it Ivgu s ulastah tte d ovddus Á lppaid Lulli-Eurohpás, go Ivgu várit leat čohkalat ja alladat.

leahttu leaktu
rávdnji čáhci johtá/golgá
ahccá sáddá ulličáhcin
coahku sáddá fierváčáhcin
gáissát jorba várit
leagit vuomit

Romssa gávpot

Ealáhusat ja ássan

Romssa stuorámus ja deháleamos re-
surssa lea guolli mearas. Juo dolin ihte gávpogat ja čoahkkebáikkit dohko gos ledje buorit hámmanat. Dávvi-Norgga stuorámus gávpot, Romsa, lei álggo rájes gávpegávpot gos maiddái válde vuostá gulii ja ledje sallitoljofabrihkat.

Sámit ásset miehtá Romssa fylkka, rittus gitta siseatnamii. Ollu sámi nuorat miehtá Dávvi-Norgga bohtet Romsa-gávpogii studeret. Olmmaivággi lea šaddan dovddus RidduRiđđu álggoálbmotfestivála geažil.

Nordlánda lea Norgga guhkimus fylka, badjel 50 milla guhku. Nordlánda juohkit mii dávjá vida oassái. Lulimus oassi gohčoduvvo Helgelándan. Davá-bealde Sáltoduoddara gohčodit fas Sál-tun. Ofuohta-vuona birra fas gohčoduv-vo Ofuohtan. Nannáma olggobealde lea fas Vestarális ja Lofuoahta.

Sáltoduoddara bokte manná smihtton gierdu maid mii gohčodit Polárgierduin. Davábealde dán gierddu oaidnit mii gaskajabeaivváža geasset, ja dálvet fas vásihit dán linnjá davábealde skábmá-
áiggi. Dalle eat oainne beaivváža.

Nordlándda eanadagas gávdnat buotlá-
gan eanahámiid. Olggobealde rittu leat ollu sullot. Siskeleis leat fas ceakko vári t. Gasku Nordlándda gávdnat mii Norgga nubbin stuorámus jiehki, namalassii Svartisen. Mearra lea álo leamaš dehálaš olmuidde Nordlánddas. Go riddu lea ná guhkki, de šattai mearra dehálaš johto-
lahkan ja bargosadjin.

smihtton gierdu oaidnemeahttun linnjá
skábmááiggi sevdnjesáiggi
eanahámiid duovdagiid omd. bávttiid, mearaid, jávrriid, vuvddiid
jiehki agálaš jieŋa
johtolahkan man mielde sáhttit johtit, omd. geaidnu, mearra, johka, bálgis

Ealáhusat ja ásšan

Nordlánddas leat eanemus guolástead-djdit Norggas. Miehtá Nordlánda rittu leat coages mearraviidodagat gos leat buorit guolástansajit. Lofuohta lea dovddus gidđádors.kebivddu geažil. Dalle boahtá godđadorski godđat olggobeallái Lofuohta. Guolásteaddjit bivdet dalle issorasat darski.

Nordlánda lea Norgga stuorámus elrávdnjefylka. Oassi dán elrávnnjis geavahuvvo industriijas nugo Mosse-ren/Mosjøenis, Måehvien/Mo i Ranas ja Glomfjordas. Muhto Nordlánda vuovdá maid ollu elrávnnji Lulli-Norgii.

Sámit ásset Nordlánddas dávvin gitta lulás. Dávágeahčen Nordlánda manná maidái giellaráđji gaskal davvisáme-giela ja julevsámegiela. Ja lulligeahčen álga fas lullisámegiela. Divtasvuodna lea stuorámus báiki julevsámegiela guovllus. Árran julevsámeguovddáš lea Ájluovttas, Divtasvuona gielddas. Maajehjaevrie/Majavatn lea fas lullisámi báiki lullin Nordlánddas ja dán rájes álga lullisámi boazodoallu.

Davvi-Trøndelágas leat rájit Nordlándii ja Lulli-Trøndelágii, ja nuorttabealde fas Ruŧtii. Lullin gulla bealli Troandinvuonas Davvi-Trøndelágii. Troandinvutnii golgá maiddaí Davvi-Trøndelága stuorámus johka, Nåamesje/Namsen. Dat lea dovddus ja buorre luossajohka. Juohke geasi leat dáppe ollu luossaturisttat.

Lea dábálaš juohkit Davvi-Trøndelága golmma oassái. Davimusas lea Nåde-mesjevuemie/Namdalen ja guovllut bir-

ra. Gaskkamuš oassi fylk­kas fas gohčoduvvo namain Innherred. Dáppe gávdnat Steinkjer-gávpoga. Lulimus oassi fas lea Inn-Trøndelag ja dáppe ges leat Verdal ja Stjørdal stuorámus guovddážat.

Davvi-Trøndelágas gávdnat mii viiddis láiráguovllu ið mat leat šaddan jieknaáigigis. Dávjá mannet láiráuđasat dáppe.

Ealáhusat ja ássan

Davvi-Trøndelágas leat ollu buorit eatnamat ja vuovddit. Dan sivas leat eanadoallu ja vuovde barggut dahálas ealáhusat Davvi-Trøndelágas. Skognas gávdno okta Norgga stuorámus bábir-fabrikhain. Frostas fas lea buorre dálki eanadollui. Dopppe šádadit boanddat gortni, buđehiid ja ruotnasiid.

Davvi-Trøndelágas ássset olbmot oalle bieđgguid, ja dan sivas eai leat ollu gáv-pogat ja čoahkkebáikkit. Steinkjer lea gávpot gos olbmot oalle bieđgguid.

Mii gávdnat lullisápmelaččaid miehtá Davvi-Trøndelága. Snåasenis lea Saemien Sijte, mii lea lullisámiid kultuvr-ra ja historjjálaš musea. Snåasenis lea maiddái lullisámiid skuvla, Åarjel-saemiej skuvle.

Orkanger

Namma Trøndelága mearkkša trøndá-riid láhkaguovlu. Olbmot geat dáppe ásset, gohčoduvvojit trøndárin. Lulli-Trøndelága lea trøndáriid lulimus guovlu. Lullin fylkkas leat Dovre-várit ja nuortan Ruotaráji guovllus fas lea Sylene. Lulli-Trøndelágas lea nuortan rádji Ruŧtii, ja muđuid leat rájit Davvi-Trøndelágii, Møre ja Romsdalii, Opplándii ja Hedmárkui.

•

Lulli-Trøndelágas leat buotlágan eanadagat. Dáppe leat riddu, sullot, vuonat, vuovddit, duoddarat ja duolba eanadoalloguovllut Troandinvuoona birra. Boanddat ávkkástallet jieknaáigge láiráeatnamii mat leat buorit eanadoallo-eatnamat ja šaddet bures. Fylkkas leat maid stuorra vuovddit.

Nidarosdomen Tråanten.

Ealáhusat ja ássan

Tråante/Trondheim lea Lulli-Trøndelága stuorámus gávpot. Dáppe orrot badjel bealli fylkka álbmogis. Tråanten/Trondheimas leat universitehta, teáhter ja museat. Eanemus dovddus huksehus lea Nidarosdomen. Bassi Olav lea hávdáduvvon gokko Nidarosdomen dál lea.

Ássan Lulli-Trøndelágas čuovvu legiid, ja ollugat ássat sulluin. Dáppe lea guolleindustrija dehálaš birgenláhki. Fylkka lulluinorta lea Plassje-duottar. Plassje-guovlu lea maidái dovddus lullisámiid guovlu. Dáppe lea boazodoallu doaibmi eallinvuo hki.

MØRE ja ROMSDAL – fanas ja viessogálvu

Møre ja Romsdalis leat ollu sullot ja baskkes vuonat meara guvlui. Vuonaid siskkobealde leat baskkes leagit gos leat goržžegot mat bohtet alla ja ceakko váriin. Mii sáhttit juohkit Møre ja Romsdal golmma oassái: Sunnmøre, Nordmøre ja Romsdal.

rájes 1900-logu ráđđái stuorui gávpot 300:s gitta 12 000 ássi ráđđái. Sivvan dása lei sallitbivdu ja eará guollebivddu olggo-bealde rittu.

Ealáhusat ja ássan

Møre ja Romsdal gávpogat leat huks e-juvvon gávppášeami ja guolást eami vuođul. Ålesund, mii lea stuorámus gávpot, stuorui 1800-logus. Jagi 1825

Møre ja Romsdal ja Lulli-Trøndelága ráđjeguovlluin lea lullisámi boazodoalu doaimbi eallinvuo hkin.

Olbmot Møre ja Romsdalas leat leamaš čehpit álgga hit fitnodagaid ja buvtta-demiid. Fylkkas gávdnojit viessogálvo-industriija ja fanashuksenindustriija ja

Geirangervuotna

eará smávit industriijat. Ekornes viesso-gálvofabrihkka lea okta daid dovdo-sepmosiid gaskkas. Ándalsnesas lea dovddus Trollveggen bákteseaidni mii lea 1000 m njolga ceaggut bajás. Dát lea Davvi-Europá alimus ceak-ko bákteseaidni. Dovddus turistaguovlu lea basskes Geirangervuotna. Deike bohtet geasset ollu turistafatnasat, ja lea dan sivas okta Norgga eanemus galleduvvon turistabáikkiin. Dás lea maiddái dovddus geaidnobihtá Trollstigen.

Sunnmøre

Aurlandsfjord, Flåm

Sogn ja Fjordanes leat oasit Nord-fjord, Sunnfjord ja Sogn. Fylkka nam-ma sáhtášii leat "várit ja vuonat" sivas go várit ja vuonat leat váldoduovdagat dáppe. Stuorra oassi fylkkas leat várit mat leat badjel 1000 mehtera bajábeal-de ábi. Alla várit dagahit ahte dáppe arvá ollu. Brekkes, báiki Sognas, arvá jahlkásaččat badjel njeallje me(h)tera.

Sogn ja Fjordanes leat máŋga jiehki. Jostedalajiehki, mii lea Norgga stuorá-mus, leat suorranan máŋgga guvlui. Jiehkit muittuhit ahte dát guhkes vuo-nat oktií hábmejuvvojedje jieknaáiggis. Vuotnagáttiin leat gáržes gátit gosa olmot sáhtte ássat.

Ealáhusat ja ássan

Ealáhusat dán fylkkas leat guollebiebman, turismaealáhus, eanadoallu ja máŋggalágán smávit industriija. Sogn ja Fjordane lea elfápmofylka. Dáppe buvttaduvvo eanemusat elrávdnji Norggas. Alla várit addet čáhcái stuorra fámu, ja go arvá ollu dáppe, de addá dát fas ollu elfámu.

Measta juohkehaš Sogn ja Fjordanes orrot muhtin vuotnagáttis. Olbmot ássset hui biedgguid go buohtastahhttit eará fylkkaiguin. Fylkka stuorámus gávpot lea Florø. Dát báiki, nugo ollu báikkiit rituin, vuođđuduvvui dalle go ledje váljis salliihat mearas. Deike maid rávhkadeddje sallitoljofabrikkaid. Sogn ja Fjordanes lea vátis rávhkadit geainnuid go várit leat nu ceggusat ja vuotnagáttit nu baskit. Ollu johtolat dáppe manná meara mielde, ja oddasat áiggiid maiddái áimmus. Jodánisfatnasat johtet vuonaid mielde, ja fylkkas leat njealji smávva girdišjiju.

Bergen

Hordalánda lea Norgga oarjjeleamos fylka ja lea guovdu Oarje-Norgga. Hordalándda sáhttá juohkit viđa oassái. Lulimusas lea Hardanger, mii lea birra Hardangervuona. Hardangerduottarlea Norgga alimus duottar. Davábealde Hardangera lea Voss. Dát lea sisena gos lea eambo vuovdi go eará sajin fylkkas. Eará oasit leat riddoguovllut Sunnhordalánda, Midthordalánda ja Nordhordalánda. Hordalándda namma sáhttá boahttit dološ olmmoščearddas "hordar", mii mearkkaša soaldát dahje

sángár. Hordalándda mearkkaša dalle riika gos soaldáhát dahje sángárat orro.

Eanadat

Hordalánddas leat mángaduhát sullo, čiekŋalis vuonat, leat ja ceakkko várit. Ii gokkoge leat guhkki go 50 km merri dahje vutnii. Hardangera siskkobealde lea Norgga lulimus jiekki, Folgefonna. Oarje-Norga ja Hordalánda lea dovddus ollu arvvi ja goržejogaid geažil. Jahkásaččat arvá ja muohttá Hordalánddas viehka ollu, gitta 4000 millimehtera, mii lea 4 m.

Ealáhusat ja ássan

Sullii bealli buot olmuin Hordalánd-das ásset Bergenis, mii lea Oarje-Norgga "oaivegávpot". Bergen lea boares gávpe-gávpot. Bergen Brygges orrot ain vie-sut dološ rikkes gávpeáiggis. Dáid viesuid huksedje hanseáhttat, geat ledje duiskalaš gávpealmát.

Mán ga báikki fylkkas leat dovddus industriija guovllut. Stordas ráhkadit skiippaid. Mongstadas fas lea oljoraffinerii ja, mii lea Norgga stuorámus. Dás ráhkadit oljjus bensiinna. Husnesas fas geavahit elfámu ráhkadit alumiinna. Hordalánda lea bivnnuhis turistaguovlu. Alla várit ja alla gorgžit, nugo Vøring-ja Skykkjedalagorgžit geasuhit ollugiid. Šaddomuoraid lieddun Hardangeris lea dovddus miehtá Norgga.

Jæren luondu, geatđgeáiddit ja gilvveana.

Rogalándda sáhttit juohkit njealji oassái. Lulimusas lea Dalane. Nugo namma dárogillii muitala, de leat eanadagas ollu smávva leagázat.

Davábealde dán lea fas Jæren. Duolba guovlu mii jáhkkkimis lea Norgga riggá-seamos eanadoalluovlu. Jæren lea juhkkon eanabihtáide geadgéiđiidiguin. Geadgéiđit muitalit ahte olbmot áiggiid čáda leat bargan eatnamii. Olles Jæren lea morenaeana.

Jieknájágggi manná. Ovdal lei lossa bargu dáid geđggiid čorget, muhto otne geavahuvvojit mašiinnat. Giđđa boahtá árrat Jærenii, ja dat lea buorre eanadoallui. Go jæren-boanda gilvá buđehiid, de lea dábálaččat ain buorre čuogansiivu ollu sajiin Norggas.

Ryfylka lea dat goalmmát oassi Roga-lánddas, mii lea Bokna-vuona birrasis. Njealját oassi Haugalandet lea Haugesundda birrasis.

Ássamat ja ealáhusat

Rogalánda gohčoduvvo oljofylkan dan-ne go olggobealde Rogalándda gávdne olju Davvimearabotnis. Rogalánda lea lagamusas oljoguovlluid, ja ollu oljo-doaimmat jodihuvvojit dáppe. Eanás industriija dáŋ guovllus lea čadnon oljo-industriijii ja doalahá ortnegis ja fá-llet deháláš bálvalusaid oljofitnodagaide. Ollu oljobargit ásset Stavangeris ja eará báikkiin fylkkas. Stavanger lea dál šaddan oktii Sandnesain, ja lea fylkka stuorámus gávpot.

"Prekestolen" (sárdnestuollu) orru dego gulasii girkui, muhto nu ii leat. Prekestolen lea dovddus várdosadji Lysefjordenis. Prekestolenis manná bákteseaidni 600 meahtera njulga vulos, ja dása lea erenoamáš buorre várrdus vuotni ja dakko váride.