Chapters
Geográfalaláš hámiit
Geográfalaš hámit
Go mii hállat eatnamiid ja riikkaid birra, de mii smiehttat mo diet eana lea. Leat go dat duolba eatnamat, vai leat go doppe ollu várit. Maidái rittut muitalit mo eana lea. Ovadamearkka dihte leat Norggas ollu vuonat ja sullot. Go mii smiehttat Sámi eatnamana birra, de sáhttit dadjat ahte Sámis leat ollu duoddarat, oalle alla várit ja maidái vuonat.
Geográfalaš hámiid maid mii gávdnat ovtta eatnamis dahje riikkas, sáhttit juohkit stuorra hámiide ja smávva hámiide.
Stuorra hám it
Dan oasi mii deai vv ad a meara in, mii gohčodit riddun. Norgga rittus leat ollu vuonat. Buot riddofylkkain leat vuonat Norggas. Olgogbealde rittu gávdnat mii fas sullu id, smávit sullu id ja báktesullu id. Siseatnamis gávdnat mii fas stuorra vuvddi id, jávriid, duoddariid ja jogaid.
Vuotna ja jiehkki.
Duottar ja leahki.
Stuorrahámit
• suolu • vuotna • várri
• duottar • leahki • jiekki
• jávri
Njárga ja sátto gáddi
Smávva hámit
Stuorra hámiin sáhttit fuomášit ollu smávva hámiid. Muhto ollu eará hámiide maid oaiddnit, ferte geavahit eará sániid. Dákkoár sániit leat smávva hámit. Go mii vuolgit mahkás veaháš meahccái, de sáhttit vázziit bálgá mielde dievá badjel, rasttildit ovtta jogaža, ja de soaitit joavdat ovtta láddo lusa. Dievás sáhttit oaiddnit viesuid, dáluid, gusaid mat guhtot gittiin, ja bohcuid mat guhtot jogašgáttiin. Sániid, nugo bággis, dievvá, jogas, láttu, viessu, šibitdállu, giettit, kája, gohčodit mii geográfalaš smávva hámmin.
Jeaggi
Bálggis
Smávvahámit
• dievvá • jogaš • gieddi
• láttu • čorru • bálggis
• geaidnu • jeaggi • njárga
Láttu
Mihttolávva
Nugo diehtit, de lea kárta sakka unni-duvvon duohtavuodá ektui. Juohke kárttas lea mihttolávva mii muitala man ollu lea unniduvvon duohtavuodá ektui. Mii ferteit diehtit mii mihttolávva lea. Kárttas čájehuvvo mihttolávva vuo-limuččas. Ovdamearkka dihte ná:
Mihttolávva 1 : 15 000 000
1 cm kárttas = 150 km luonddu s
Dábaláš mátkekárttas oaidnit maiddái mihttoláva almuhuvvon ná: Mihttolávva 1:50 000. Dát muitala ahte 1 cm kárttas lea 50 000 cm luonddus. Jus dá n rehkenastit mehterin, de šaddá dát 1 cm kárttas 500 mehera luonddus. Dát miht-tolávva lea dábálaamos buot mátke-kárttain maid mii geavahit go meahcis vádjolit. Nuppi siiddus mii bargat vea-háš dáinna kárttain vai oahpásmuvvat dákkár kárttaide.
Mihttolávva muitala man ollu kárta lea unniduvvon duohtavuodá ektui.
Mihtidit kárttas
Dás oainnát kártta mas lea mihttolávva 1:50 000. Mihttolávva dás muitala ahte 1 cm kárttas lea 500 mehte-ra duohtavuodas, dahje luonddus.
Muhtin mána’t leat vuol-gimin skuovlamátkái Ruoššajávrái. Sii áigot idjedit doppe ja sii man-net vácci biilageainnus Kentánis. Okta sierra joavku sis áigot dan seammás finadit Iešvári alde, ja de mannat Ruoššajávrái duoddara mielede davás.
Mo galgá gávnnahit man guhkki lea Kentánis Ruoššajávrái? Man olu guhkki šaddet sii vázzit geat áigot Iešvári alde fihtnat ja de easkka man-nat Ruoššajávrái?
Gávnna vel iēš kárttas eará sajid maid gaskka háliidat iskat.
Piera ja Márjá murjemin
– Piera, Piera, vuolgu dal murjet! Eadni logai dán jagi leat ollu jonat ja sarrihat meahccis, daddjá Márjá Pirii. Soai leaba jođus ruoktot skuvllas.
– Hmm.. diet gal heive, vástidi Piera ilus. – Muhto mun ferten vuos bihtáid bargat. Mis lea skuvllas dál kártta birra, ja mis leat ollu bihtát maid galgat ihttáži bargat!
– Juo, mus leat maid bihtát. Galláigge don leat geargan? jearai Márjá.
– Jáhkán diimmu geažes gal, muhto ferten borastit vel, jus moai vulge vidá áigge?
– Juo, dat gal heive, dalle moai oaidnaletne min geahčen vidá áigge! logai Márjá ja váz-zilii ruoktót guvlui. Márjá orui meahccebeaI-de veaháš guhkkelis go Piera. Márijja stobu rájes álgii stuorra vuovdi, ja doppe ledje ollu sajit gos lávjeit buorit muorjesajit.
Márjá lei juo čoahkkámin vearánda alde go Piera bodii vuoji sihkkeliiguin.
– Don leat juo gearggus? modđjái Piera Márjái. – Dus lea duodáid mialla murjet odne?
– De lea, mu mielas lea varas jokjameastu nu njálggat varas láibái. Áhčči lea justa láibumin dál! Vuolgu dal! dajai Márjá.
Soai manaiŋa meahccái njolgelávkái báIga mielde mii das stobu luhtte vugIgi. Goappásge vel spánnja giedás. Soai vácciiga muhtin áigge ja geahčiiga bovnnas bovdnii, muhto eai orron ollu muorjjit.
– Moai manne eret dán bálgás. Mun jáhkan duobbelis leat eambo jonat go dás, logai Márjá.
Dalle soai earráneigga eret bálgás ja manai-ga siskeleli vuovdái. Soai vácciiga bovnnas bovdnii, muhto eaba gávdnan ollu murjjiid gostege. Ja manaiga ain siskelebbui meahc-cái ja ozaiga murjjiid.
– Hei Piera, čurvii Márjá. – Boađe deike, dáppe leat ollu muorjjit!
Márjá viigai bovnnas bovdnii ja čájehii Pirii daid ollu jonaiid. Son lei nu ilus go viimmat gávnnaiga murjjiid. Piera ja Márjá čokkiiga ángirit, go dás lei nu álki čoaggit, eaba dárbbššan vázzit ja ohcat. Ii leange guhká ovdal go goappásat spánnjat ledje dievvan.
– Gal dás lei somá čoaggit, dajai Márjá, modđjái vel. – Livččiime galgan váldit nuppi spánnja vel mielde!
– Livččiime galgan, vástidii Piera. – Muhto dás lea doarvái. Moai han sáhtte fas finadit eará háve. Dál moai gal njulgejetne ruoktót!
Piera ja Márjá vácciiga vuovddis, ja soai vácciiga. Ja eaba joavdan bálgá ala maid leiga guoddán. – Gáttátgo moai letne láhppon? jearalii Márjá Pieras. Márjái jietna measta doarggisitii. – Hmmm... ii livčče gal galgan leat ná guhkkki gal báiđgái, logai Piera, ja lasihii: – Ja dál han vel lea obbadálki, moai ean oa inne gos beaivvás ge lea!! Dál lea diibmu guhtta, ja dalle lea beaivvás oarjin, čilggi Piera.
Márjá ja Piera čoahkkáiga ja vikkaiga gul-dalit jienaid márkanis, muhto eaba gullan maidege. Ii gulloin ii fal ii mihkkege!
– Mun gal jáhkan ahte bálggis lea duon guovllus, logai Márjá ja ču juhii.
– Moai sáhtte geahččalit, gal mun ge jáhkán ahte ferte leat dieppe guovllus, miedihii Piera.
Dalle soai fas vázzileigga, muhto ii mihkkege báigáíd boahtán sudno ovdii. Muhtin áigge geažes čuuvii Piera: – Geahčča, do lea gotkkabeassi!!
– Na maid de jus lea gotkkabeassi? jearralii Márjá.
– Dalle gal diedán gos máddi lea, vásidii Piera ilus.
– Manne dalle diedát, ii han dát leat go dábalaš gotkkabeassi? šuolhkihii Márjá.
– Mun lean skuovllas oahppan ahte gotkkabeassi lea álo lulás, beaivváza vuostá! Dalle lea máddi duoppe! Iige diekko gosa moai leatne mannamin. De boađe Márjá! Moai galge vázzit dooown vári vuostá, dalle bohte fas din stobu lahka, dajai Piera ilus.
Dalle go leigga vázzán muhtin áigge, de gávnnaiga fas báigá ja fas dovddideigga.
– Vuoi Piera, lihkus ledjet don dien oahppan skuvllas, muđui livččime dál gal duođaid láhppon meahccái, dajai Márjá iluin.
– Gal don ledjet čeaḥppi Márjá, go fitnet jonaid čoaggimin. Lea duodáid njálgga varas meastu áhči varas láibái, logai eadni, go ledje borramin eahketborramuša gievkkanis.
– De gal sáhtát giiitit gotkkabeasi ahte mis lea varas jokhameastu dál, dajai Márjá ja álgii muiitalit mii lei dáhpáhuvvan.
